Kínversk byggingarlist kallar í flestum fram myndir af virðulegum, litríkum höllum eða pagóðum með undurfögrum, sveigðum og marglaga þökum. Hvert var mikilvægi þessara vönduðu þaka í keisaratíma Kína og hvernig voru þau gerð?

Gular þakplötur voru teknar sérstaklega frá fyrir keisarabyggingar. (Mynd: Wikipedia)

Þegar þú leitar að ,,kínversk byggingarlist” í uppsláttarritum, telja flest þeirra keisarahallir, þróað borgarskipulag, húsagarða og hugmyndina um samstillt umhverfi vera mest auðkennandi þætti þessarar tegundar af byggingarlist. Vert er að minnast á að ,,samræmi” er ekki aðeins kjarnahugmyndin í kínverskri byggingarlist, hún stendur líka fyrir lykilhugtakið sem leiðir siðalögmál og gildi kínverska fólksins, jafnt sem skynjun þess á fegurð.

Skilgreiningin á kínverskri byggingarlist er ekki jafn einföld og halda mætti, þar sem hún er misjöfn milli landssvæða, bæði hvað varðar einkenni og virkni. Samt eru hin marglöguðu og sveigðu þök sem allir tengja við kínverskar keisarabyggingar orðin að aðalsérkenni hefðbundinnar byggingarlistar um allt landið. En hvernig þróaðist lögun þakanna í það sem við þekkjum í dag?

Tákn hefðbundinnar kínverskrar byggingarlistar

Fyrstu kínversku byggingarnar höfðu þök úr leirskífum. Á sumum svæðum var líka algengt að fátækara fólk notaði strá eða bambus til að búa til þennan efsta hluta heimilisins. Jafnvel á steinöld byggðu Kínverjar stoðir til að styðja við þök bygginga þeirra, svo að veggirnir þyrftu ekki að bera alla þyngdina

Þök íbúðarhúsa voru yfirleitt einfaldar samsetningar með einu lagi, á meðan opinberar og trúarlegar byggingar og heimili ríka og valdamikla fólksins gátu verið með mörgum lögum. Einkennin sem við í dag tengjum við hefðbundið kínverskt þak komu fram á sjónarsviðið á valdatíma Han keisaraættarinnar (206 f.k. – 220), þrátt fyrir að sumir trúi því að þessi tegund þaka hafi þá þegar verið þróað á Shang (1523-1207 f.k.) eða Chou tímabilinu (1027-256 f.k.).

Teikning af þremur corbel festingunum úr byggingahandbókinni Yingzao Fashi.Á Han tímabilinu urðu þessi virðulegu þök, stundum í mörgum lögum með uppbrettar brúnir, algengt sérkenni sumra mikilvægustu bygginganna í Miðríkinu. Þökin voru studd með röðum af fjórþættum festingum, kallaðar ,,corbel” festingar (dugong á kínversku), sem settar voru efst á stoðirnar til að styðja við þakbrúnirnar sem sköguðu fram. Þökin, eins og aðrir samsetningarþættir, voru byggð án nagla – hinir löguðu hlutar loftsins héldust saman með samstæðum festingum sem hægt var að læsa saman. Seinna urðu þessar festingar sérkenni hefðbundinnar kínverskrar byggingarlistar.

Það var einnig á þessum tíma sem marghæða byggingar fóru að birtast og margar mismunandi þaktegundir þróuðust. Öll þökin voru með sveipmikinn halla, uppbrettar brúnir og þakskífur í hornunum. Auk þess buðu stór þakskegg upp á aukavernd gegn regni og sólskini.

Lífsnauðsynlegar skreytingar

Auk þess að vernda íbúana af augljósri ástæðu, höfðu þökin á keisaratímabili Kína einnig dýpri merkingu. Hofþök voru bogin vegna þess að búddistar trúðu því að bogið form gæti bægt frá illa anda, sem taldir voru ferðast í beinum línum eingöngu.

Seinna meir varð fegurð þessara hefðbundnu, sveipmiklu þaka enn áberandi með tilkomu vandaðra skreytinga, þar með talið litaðra þakskífa, útskurða, málverka og jafnvel höggmynda. Gular þakskífur voru eingöngu notaðar fyrir keisarabyggingar.

Þök mikilvægustu bygginganna voru oft skreytt með leirfígúrum. Þessar skreytingar voru oft notaðar til að gefa til kynna virðingarstöðu eigandans í valdakerfinu, og voru aðeins leyfðar á opinberum byggingum keisaraveldisins.

Þessar þakskreytingar táknuðu goðsagnaverur. Þær innhéldu ódauðlegan guð ríðandi á goðsagnakenndum fugli, sem oft var settur fyrir framan röð af skepnum. Röðin samanstóð af nauti sem hrakti burt illa anda; kjarkmiklum geitatarfi; vind- og stormboðandi fiski; goðsagnakenndu ljóni; heillavænlegum sæhesti; himneskum hesti; ljóni og chiwen (drekasyni).

Fígúrurnar á þaki Sals hins fullkomna samhljóms. (Mynd: Wikipedia)Hlutverk þessa hóps af goðsagnaverum var að verja íbúa byggingarinnar gegn illum öndum. Margar þeirra vísuðu einnig til fjölda þeirra verkefna sem fengist var við í byggingunni, og var hámarksfjöldi skepnanna níu. Þar að auki er seinasta skepnan í röðinni nánast undantekningalaust dreki. Á þaki Sals hins fullkomna samhljóms (e. Hall of Supreme Harmony) í Forboðnu borginni má sjá ellefu skepnur, en óvenjulega viðbótin þar er ódauðlegur vörður, sem staðsettur er fyrir framan drekann.

Þegar hefðin fyrir að bæta við þessum þakskreytingum varð útbreiddari varð þyngd þeirra að meira vandamáli. Þetta var hinsvegar leyst með stuðningi fleiri stoða undir ytri brúnum þakanna, sem gerði corbel festingarnar að eintómu skrauti.

Á valdatíma Tang keisaraættarinnar á 10.öld höfðu menn þetta orðatiltæki: ,,Veggirnir gætu riðað til falls, en þakið myndi ekki hrynja.” Þetta þýðir að tilgangur veggjanna var ekki að styðja við þakið í heild sinni, heldur að hluta rýmið að innanverðu. Þökk sé þessari tegund byggingarlistahönnunar myndu gluggar og dyr af öllum stærðum og gerðum ekki valda því að byggingin félli saman. Viðarraminn, eða samsetningarnar sem notaðar eru til að styðja alla bygginguna, er enn talinn dýrmætasta framlag Kína til byggingarlistatækninnar um heim allan.

Heimildir: A Visual Sourcebook of Chinese Civilization, People Daily, About.com, Wikipedia, Architecture through the Ages
Höfundur: Stina Björkell
Þýðandi: Linda Sigurðardóttir